Karl O. Runólfsson

Ef litið er framhjá samsöngvurum eins og Sveinbjörn Sveinbjörnsson, Jón Leifs og Þórarinn Jónsson sem flestir unnu erlendis, má færa rök fyrir því að íslensk hljóðfæraleikur hafi ekki fæddist fyrr en fyrir seinni heimsstyrjöldina. Hljóðfæraliðir, oft litlir blásarorkestrar, höfðu verið til á ýmsum stöðum landsins í áratugi, en ekki fyrr en um 1940 má sjá upphaf samsöngvar á eiginlegum hætti fyrir hljóðfæri bæði kammarflokks og orkestralsnið.

Ný tegund samsöngvara kom fram á þessum tíma. Fagmenntuðir orkestralstærðir, sem voru einnig virkir sem tónlistarmenn, stjórnendur og kennarar á öllum stigum tónlistarsviðsins, komu í stað kirkjumanna, hugmyndafræðinga og áhugamanna fyrri ára. Þeir gerðu ekki mikil áhrif sem nýjungarar, en með því að takast á við vaxandi nýtt miðil áttu þeir þátt í brautryðjunarstarfi.

Karl O Runólfsson (1900-1970) var einn slíkur tónlistarmaður. Hann hóf störf sem drengur hjá prentara, en þegar hann var fimmtugur ára fór hann til Kaupmannahafnar og stundaði nám í trompetu, fiðlu og blásarorkestrarsamsetningum. Síðar stundaði hann samsöngvanám hjá Franz Mixa og Victor Urbancic í Reykjavík. Karl O. Runólfsson var stjórnandi fjölda mismunandi áhugamanna orkestra í Reykjavík, en hann ferðaðist einnig um landið og vann með kórum og hljóðfæraliðum. Þrátt fyrir þá þá óþróaðu samskiptakerfið vann hann á Ísafirði, Akureyri og Hafnarfirði, sem var nokkuð glæsilegt afrek á þeim tíma. Verk hans frá þessum tíma lifir af, skjalfest með hljóðriti frá 1933 með karlakórnum Geysir og orkestri Akraness. Verkið er Förumannaflokkar þeysa, lag sem var mjög vinsælt meðal íslenskra karlakóra. Síðar var honum falið að spila trompetu í Sinfóníuorkestri Íslands.

Karl O. Runólfsson samsettu mikið magn söngleiks á fyrstu áratugum, þar á meðal fjölda oft fluttra laga. Árið 1939 samsettu hann hins vegar orkestralsvít sem titill hennar lýsti nýrri tímum í samsöngvunarstarfi hans. Verkið, Á krossgötum, sýnir meðvitund samsöngvara um að hann stæði á listrænum krossgötum þar sem að minnsta kosti ein leið - sú um dularfulla orkestra - myndi leiða til óþekktra markmiða. Táknmyndin getur auðvitað verið útvíkkuð til að fela í sér heila tónlistarstofu Íslands. Á krossgötum er ekki eingöngu hefðbundið orkestralverk. Tilhneigðu og stundum fremur austurlæg hljóðfæraliðir og ostinato-tækni geta minnt á Carl Nielsen. Orkestrun þess setur blásarhljóðfæri í miðpunkt og gefur slagverkum sjálfstætt hlutverk.

Karl O. Runólfsson samsettu einnig tilviknaðarmusík fyrir fjölda leiksetninga, þar á meðal Jón Arason og söngleikinn Eyvind of the Hills eftir Jóhann Sigurjónsson. Inngangsflóð síðari leiksins er mikilvægt og áhrifaríkt orkestralverk, sem einkennist af skýrri orkestrun og stærðfræðilegum andstæðum. Aftur á móti er brassmálmhópnum gefið stærra hlutverk. Karl O. Runólfsson rækti frekar væga þjóðkirkjustefnu sem má sjá í verkum eins og Sex Vikivakar (orkestruð þjóðlög), sinfóníuverkinu ESJA (nefnt eftir fjallinu norðan Reykjavíkur), nokkrum útfærslum á þjóðlögum fyrir mismunandi hljóðfærablöndur, og annars nýklassísku trompetusónatunni. Lokakafli síðari verksins ber heitið Rímnarondo og byggir á rímum með einkennandi breytingum á taktum.

(Göran Bergendal: frá New Music in Iceland, útg. Iceland Music Information Centre 1991)