Karl O. Runólfsson

Ef litið er fram hjá tónskáldum á borð við Sveinbjörn Sveinbjörnsson, Jón Leifs og Þórarinn Jónsson, sem störfuðu að mestu erlendis, má færa rök fyrir því að íslensk hljóðfæratónlist hafi í raun ekki orðið til fyrr en eftir síðari heimsstyrjöldina. Hljóðfærahópar, oft litlar blásarasveitir, höfðu vissulega starfað víða um land í áratugi, en það var ekki fyrr en um 1940 sem sjá má upphaf tónsmíða sem nýta með meðvituðum hætti eiginleika kammer- og hljómsveitarformsins.

Á þessum tíma kom fram ný tegund tónskálda. Menntaðir hljómsveitarhljóðfæraleikarar, sem jafnframt störfuðu sem flytjendur, stjórnendur og kennarar á öllum sviðum tónlistarlífsins, tóku við af kirkjutónlistarmönnum, hugsjóna- og áhugafólki fyrri ára. Þeir höfðu ef til vill ekki áhrif sem miklir frumkvöðlar nýjunga, en með því að takast á við hinn nýja og vaxandi miðil lögðu þeir mikilvægan grunn að brautryðjendastarfi í íslenskri tónlist.

Karl O. Runólfsson (1900–1970) var einn þessara tónlistarmanna. Hann hóf starfsferil sinn sem prentaranemi, en tuttugu og fimm ára gamall hélt hann til Kaupmannahafnar þar sem hann nam trompetleik, fiðluleik og útsetningar fyrir blásarasveitir. Síðar stundaði hann tónsmíðanám hjá Franz Mixa og Victor Urbancic í Reykjavík.

Karl O. Runólfsson stjórnaði ýmsum áhugahljómsveitum í Reykjavík, en ferðaðist einnig víða um land og starfaði með kórum og hljóðfærahópum. Þrátt fyrir frumstætt samgöngukerfi þess tíma starfaði hann meðal annars á Ísafirði, Akureyri og í Hafnarfirði, sem var töluvert afrek á þeim árum. Verk hans frá þessum tíma eru varðveitt meðal annars á hljóðritun frá 1933 með Karlakórnum Geysi og hljómsveit Akureyrar. Þar er meðal annars verkið Förumannaflokkar þeysa, sem naut mikilla vinsælda meðal íslenskra karlakóra. Síðar var hann ráðinn trompetleikari við Sinfóníuhljómsveit Íslands.

Karl O. Runólfsson samdi mikið af söngtónlist á fyrstu starfsárum sínum, þar á meðal fjölda laga sem oft voru flutt. Árið 1939 samdi hann hins vegar hljómsveitarsvítu sem með sjálfu heiti sínu boðaði nýtt tímabil í tónsmíðum hans. Verkið Á krossgötum (At the Crossroads) sýnir meðvitund tónskáldsins um að hann stæði á listrænum tímamótum þar sem að minnsta kosti ein leiðin – leið hljómsveitarinnar – myndi leiða til óþekktra markmiða. Táknrænt má einnig túlka þetta sem mynd af stöðu íslensks tónlistarlífs í heild.

Á krossgötum er ekki einfalt hefðbundið hljómsveitarverk. Tónlínur þess, sem byggjast á kirkjutóntegundum og bera stundum austurlenskan blæ, ásamt notkun ostinato-tækni, minna á verk Carl Nielsen. Hljóðfærasetningin setur blásturshljóðfærin í forgrunn og veitir slagverkinu sjálfstætt hlutverk.

Karl O. Runólfsson samdi einnig tónlist við fjölda leikrita, þar á meðal Jón Arason og leikritið Fjalla-Eyvindur eftir Jóhann Sigurjónsson. Forleikurinn að síðarnefnda verkinu er áhrifamikið og mikilvægt hljómsveitarverk sem einkennist af skýrri hljómsveitarsetningu og sterkum andstæðum. Enn á ný gegnir málmblásturshljóðfæradeildin þar lykilhlutverki.

Karl O. Runólfsson ræktaði fremur milda þjóðernisrómantík sem birtist meðal annars í verkum á borð við Sex Víkivakar (þjóðdansaútsetningar), sinfóníska verkinu Esja, sem kennt er við fjallið norðan Reykjavíkur, fjölmörgum útsetningum þjóðlaga fyrir mismunandi hljóðfærasamsetningar og annars nýklassíska Sónötu fyrir trompet. Lokaþáttur þeirrar sónötu nefnist Rímnarondo og byggir á rímnalögum með einkennandi breytilegum takttegundum.

— Göran Bergendal, úr New Music in Iceland, útg. Íslensk tónverkamiðstöð, 1991.