Halldór Kiljan Laxness

Halldór Laxness (1902-1998) stendur langt framar öðrum íslenskum rithöfundum 20. aldarinnar. Hann var afar framleiðinn á sinni langri starfsferð og skrifaði 13 stærri skáldsögur, fimm leikarit og dramatísering á einni sinni skáldsögu, án þess að taka fram safn hans af stuttum sögum, ritgerðum og ævisögum. Bækur hans hafa verið þýddar á 43 tungumál og gefnar út í meira en 500 útgáfum. Starfsferill hans var einstakur, fjölbreytileiki verka hans næstum án fordæmis, og með hverri bók má segja að hann hafi nálgast lesendur sína frá nýju og óvæntum sjónarhorni.

Á 2. áratug 20. aldarinnar skrifaði hann nútímavæna skáldsögu með surrealískri yfirlýsingu, Stórvefi frá Kásmir (1927), sem og framfærandi ljóðlist, en á 3. áratugnum skrifaði hann sósíalíska raunveruleikaflokka, þar á meðal Sjálfstætt fólk (1934-35) um bóndann Bjartúr frá Sumarhúsum, "sagan um mann sem sáði óvinajörð sína alla ævi, dag og nótt. Slík er saga sjálfstæðasta manns landsins", eins og segir í bókinni. Á 4. áratugnum hóf hann sögulegar skáldsögur, þar á meðal Íslandsklukku, framlag hans til baráttunnar fyrir sjálfstæði Íslands, sem gefin var út 1943-46. Meðal annarra þekktra verka Laxness eru Heimsljós (1937-40), Atómarstöðin (1948), Brekkukotsannáll (1957) og Paradísarland (1960). Laxness skrifaði absúrdísk leikarit á 6. áratugnum og 40 árum eftir Stórvefi frá Kásmir og þegar hann var næstum 70 ára, hóf hann að flirtaðast við nútímavæni aftur í skáldsögu, ásamt nýrri kynslóð íslenskra skáldsagnamanna, í Kristniheilum (1968).

Hugsjón og skoðanir Laxness breyttust með tímanum, eins og endurspeglast að einhverju leyti í verkum hans. Hann hóf ritskrifandi sinn feril sem kaþólíkki, sneri sér síðan að sósíalisma, en tapaði síðar áhuga á allri trúarjátningu – nema kannski Daoísma. Hann reyndi aldrei að afsala sér fyrri skoðunum sem hann hafnaði síðar, heldur taldi hann þær frekar sem fræðandi hluta sálfræðilegrar þróunar sinnar. En frá elstu tímum til nýjustu er hægt að greina sömu grunnþemu í bókum hans. Hann leit á hluti öðruvísi en aðrir menn, ritunum hans var oft beitt, og engu að síður tókst honum alltaf að sjá fyndna hluti persóna og athafna þeirra. Samúð hans var alltaf með hinum veikari.

- Úr vefsíðu Gljúfrasteins' 18.06.15 http://www.gljufrasteinn.is/en/halldor_laxness/