Halldór Kiljan Laxness

Halldór Laxness (1902–1998) bar höfuð og herðar yfir aðra íslenska rithöfunda 20. aldar. Hann var afkastamikill á löngum ferli sínum og skrifaði þrettán stórar skáldsögur, fimm leikrit og leikgerð upp úr einni skáldsögu sinni, svo ekki sé minnst á smásagnasöfn, ritgerðir og endurminningar. Bækur hans hafa verið þýddar á 43 tungumál og gefnar út í meira en 500 útgáfum. Ferill hans var einstakur, fjölbreytni verka hans nær fordæmalaus, og með hverri nýrri bók nálgaðist hann lesendur sína úr nýrri og óvæntri átt.

Á þriðja áratugnum skrifaði hann móderníska skáldsögu með súrrealískum blæ, Vefarann mikla frá Kasmír (1927), auk framsækinnar ljóðlistar. Á fjórða áratugnum sneri hann sér að sósíalísku raunsæi og skrifaði meðal annars Sjálfstætt fólk (1934–35) um bóndann Bjart í Sumarhúsum, „sem sáði í akur óvinar síns alt sitt líf, dag og nótt. Slík er saga sjálfstæðasta mannsins í landinu“, eins og segir í bókinni.

Á fimmta áratugnum hóf hann ritun sögulegra skáldsagna, þar á meðal Íslandsklukkuna, framlag hans til sjálfstæðisbaráttu Íslands, sem kom út á árunum 1943–46. Meðal annarra þekktra verka hans eru Heimsljós (1937–40), Atómstöðin (1948), Brekkukotsannáll (1957) og Paradísarheimt (1960).

Á sjöunda áratugnum skrifaði Laxness absúrdleikrit og, fjörutíu árum eftir Vefarann mikla frá Kasmír, þegar hann var nær sjötugur, tók hann á ný að daðra við módernisma í skáldsagnagerð sinni, samhliða nýrri kynslóð íslenskra rithöfunda, meðal annars í Kristnihald undir Jökli (1968).

Hugsjónir og skoðanir Laxness breyttust með tímanum og endurspeglast það að nokkru leyti í verkum hans. Hann hóf rithöfundarferil sinn sem kaþólikki, snerist síðan til sósíalisma, en missti síðar áhuga á öllum kennisetningum — nema ef til vill taóisma. Hann reyndi aldrei að afneita fyrri skoðunum sem hann hafði síðar hafnað, heldur leit á þær sem lærdómsríkan þátt í sálrænum þroska sínum.

Þrátt fyrir þessar breytingar má greina sömu grunnhugmyndir í verkum hans frá upphafi til enda. Hann sá hlutina öðrum augum en flestir, skrif hans voru oft hvöss og beitt, en honum tókst jafnframt ætíð að sjá kímnina í persónum sínum og gjörðum þeirra. Samúð hans var ávallt með þeim sem minna máttu sín.

- Tekið af vefsíðu Gljúfrasteins 18.06.15